Kanpai-inbentarioa

Done Jakue Katedrala / Catedral de Santiago - BILBAO (EUSKADI)

Erreferentzia 128

Done Jakue Plazatxoa, 1, Ibaiondo
48005 BILBAO

Web

Eraikuntza data 1890

Arkitektoa Severino ACHUCARRO

Deskribapena Dorreak, itxura neogotikoa duena, barneko egurrezko egitura du, eta bertan kanpaiak solairu bakoitzean instalatuta daude. Lehenengo eta bigarren barneko solairuek, eraikinaren erdiko atalari dagozkionek, egurrezko ohol inklinatuak dituzte, frantziar edo alemaniar dorreen estilokoak, soinua norabide guztietan zabaltzeko balio dutenak. Dorrearen maila desberdinak markatzeko, egurrezko oholezko zoruak zeuden, ziurrenik erresonantzia-ganbera gisa funtzionatzen zutenak, eta beheko bi solairuetan sare-egitura batekin ordezkatu dira, jendea igarotzea ahalbidetzen duena eta soinuarekiko gardena dena. Dorre honen ezaugarri berezi bat gutxienez lehen hiru eskaileretan beirateak egotea da. Atzeko argiztapenik ez dagoenez, dorreko bisitari gutxi batzuek bakarrik ikusten dituzte.

Babesa Jabetza: Santiagoko katedrala
Autonomia Erkidegoa: EAE
Probintzia: Bizkaia / Bizkaia
Udarria: Bilbao / Bilbo
Kategoria: Monumentua
Kodea: (R.I.) - 51 - 0001010 - 00000
Erregistroa: (R.I.) Kultura Ondarearen Ondasunen Erregistroa: Behin betiko Kodea
Deklarazio data: 1931ko ekainaren 3a
Aldizkari Ofizialean argitaratu zen data: 1931ko ekainaren 4a
Iturria: Kultura Ministerioa (2005)

Aurreko egoera Dorrea egoera orokorrean zegoen, kanpai bat hautsita zuela. Zikinkeria geruza lodi batek estaltzen zituen kanpaiak eta instalazioak, agian Bilbotik zetorren industria-kutsaduraren ondorioz.

Egungo egoera Gaur egungo egoera erabateko utzikeria eta zikinkeria larrikoa da, kanpaiak eta instalazioak estaliz, ez bakarrik inskripzioak eta apaingarriak itoz, baizik eta batez ere sortutako soinua. Hirugarren ganberako kanpaiak mantentzeko erabiltzen diren egurrezko eskailerak ere hautsita daude. Eskailera hauek egurraren luzeran zehar doan altzairuzko kable indargarri bat zuten, eta kable hori ez da hautsi, eta horrek ez ditu erabiltzeko seguruak bihurtzen.

Akustika, kanpaien afinazioa Konplexua ziurrenik bi ganbera bereizirekin sortu zen egitura karratuaren luzeran zehar. Beheko ganberan (1. ganbera) bi kanpai kulunkari zeuden, eta goiko ganberan bi kanpai finko handi. Antolamendu hau printzipio akustikoen aurkakoa da, bi kanpai baxuenak behean egon behar baitira beren soinuak hobeto proiektatzeko, norabide guztietan oihartzuna dutenak, eta kanpai altuagoak, berriz, lerro zuzenago batean proiektatzeko soinua dutenak, goian egon behar baitira. Hirugarren ganberan, bi kanpai multzo desberdin daude, behintzat jatorrizko diseinuan. Goian, finkoak eta txaplatarik gabe, eta beraz, beste funtziorik gabe, bi ordu laurdeneko kanpaiak eta orduetarako kanpai nagusia daude. Behean, erdian, egitura ahuldu batean, dorreko kanpai kulunkari handiena dago, eta lurreko lau leihoetatik hirutan, lehen kulunkatzen ziren kanpaiak daude, baina orain bakarra da. Laugarren kanpai kulunkari bat ere bazegoen, orain galduta, azken irekiduran. Erloju-kanpaiak bakarrik eta goialdean jartzea ohikoa den arren, kanpai kulunkariak, batez ere txikiagoak, lurrean jartzea printzipio akustiko guztien aurkakoa da, haien soinuaren zati handi bat alferrik galdu eta distortsionatu egiten baita. Gainera, dorrearen beheko bi gelek, estilo frantsesean, leihoetan egurrezko pertsiana moduko bat dute, 45º beherantz angeluan, soinua bildu eta leiho horietatik kalera ihes egin dezan. Hala ere, kanpai desberdinen kokapen txarrak esan nahi du musika-tresnak —dorrea eta bere soinu-kutxa kontuan hartuta, kanpaiak, instalazioak eta bere dei-hotsa kontuan hartuta— ia ez duela soinu-irteerarik. Kanpaien lekualdaketa eta jatorrizko erabilerara itzultzea berraztertu beharko lirateke instrumentuaren jatorrizko soinua berreskuratzeko, orain hain distortsionatua baitago.

Usoak eta beste izurri batzuk Dorrearen eraikuntza, estilo gotiko frantsesean egina, kanpaiak barruan gordetzea ekarri zuen. Horri esker, sareta batzuk jarri ahal izan ziren usoak eta beste hegazti batzuk sartu eta habia egitea eragozteko. Hala ere, babes pasibo horren faltak hegaztien gorotzak gela guztietan pilatzen ziren, kanpaiak estaltzen zituen zikinkeriarekin nahastuz, eta horrek haien korrosioaren ondoriozko hondatzea eta soinua distortsionatuago bihurtzea eragin zuen.

Kanpaiak Katedralaren dorreak liturgia-kanpai multzo koherente bat dauka, guztiak 1916an Vitoria-Gazteizko HIJOS DE MURUA-k eginak, antza denez. Hauek bi kanpai kulunkari dituzte lehen solairuan, bi kanpai finko bigarrenean eta lau kanpai kulunkari hirugarrenean. Seguruenik beste bat egongo zen laugarren bao hutsean, eta oraindik ere bere euskarri mekaniko batzuk mantentzen ditu. Lehen solairuko kanpai kulunkarietako bat 1992an hautsi zen eta Santanderreko PORTILLA ANAIEK berriro moldatu zuten 2000. urtean. Hala ere, azken kanpai honek ez du bere garaiko elementu apaingarririk —euskarazko esaldi labur bat izan ezik—, baizik eta falta zen kanpaiaren letrak eta ertzak modu zakarrean imitatzen ditu. Dorrearen oinarrian, hirugarren solairuko kanpai kulunkarien gainetik, hiru erloju-kanpaiak daude, dorreko gainerako brontzezko elementuak baino are zikinkeriaz estalita. Hiru kanpaiak egile ezezagunak dira, ez hainbeste inskripzio faltagatik, baizik eta hautsak hartutako estalduragatik eta sarbide zailagatik, are gehiago zailduz dorrearen eremu honetako mantentze-eskailerak erditik hautsi direlako. Hala ere, ordu laurdeneko kanpai handienaren data dugu, 1890, baita kanpai handienaren egilearen markaren amaiera ere, zalantzarik gabe, Londresen egindako kanpai ingelesa. Kanpai liturgikoen inskripzioen eta apaingarrien xehetasunak falta diren arren, esan dezakegu hirurak Murua familiakoak direla, 1916koak, Portilla familiak 2000. urtean berregituratutakoa izan ezik. Erloju-kanpaien zikinkeriak askoz ere zehaztasun gutxiago ematen du, baina hirurak XIX. mendearen amaierakoak izan litezke, handiena zalantzarik gabe ingelesa izanik, agian hamarkada bat lehenagokoa.

Kanpai-jotze tradizionala Kanpaiak helburu desberdinetarako erabiltzen ziren, kokapenaren arabera. Seinale arruntetarako, bi kanpai finkoak erabiltzen ziren, baita lehen solairuko kanpai kulunkariak ere. Garai hartan, lehen solairuko bi kanpaiak eta hirugarren solairuko bost kanpaiak (leiho bakoitzean bat eta erdian handiagoa) jo zitezkeen. Hirugarren solairuko kanpai kulunkariak ekitaldi solemneagoetarako gordeta zeuden, eta hiru erloju-kanpaiak (ordu laurdeneko bi kanpai eta erdiko orduko kanpai bat) ekitaldi horietarako bakarrik jotzen zuten.

Oraingo kanpaia jotzen Gaur egun, dorreko kanpaiak elkarren artean txandaka jotzen dira. Hiru erloju-kanpaiek ohiko eta jaietako kanpaietan parte hartzen dute, lehen solairuko kanpai berriak, orain geldirik dagoenak, ordu laurdenak jotzen dituen bitartean, eta kanpai finkoetako batek orduak jotzen ditu, jaietako eta ohiko kanpaietan ere parte hartuz.

Kanpai-jotzea proposatzen da Kanpaien kokapen berriak jotze tradizionalera itzultzea dakar, haien bolumena eta irismena handituz. Hala ere, kontuan hartu beharreko printzipio argi batzuk daude, kanpaiak dauden lekuan mantendu arren (horrek dakartzan akustika eta kontserbazio muga guztiekin):

• Hiru erloju-kanpaiak helburu horretarako soilik erabili behar dira, salbuespenik gabe. Kontuan hartu behar da gauez orduak bakarrik jotzea nahikoa den edo kanpaiak isilik uztea ere. Aste Santuan ere isilik egon behar dute.
  
• Kanpai finko handienak eguneroko hiru kanpaiak jo behar ditu (Angelusa 8:00etan, 12:00etan eta 20:00etan). Purgatorioko Arimen doinua gaueko bederatzietan erabiltzea ere gomendatzen da; tamaina ertaineko kanpaiarekin egin liteke. Eguneroko mezetarako, tamaina ertaineko kanpaiaren 20 kolpe inguruko jotze labur bat nahikoa litzateke ospakizuna baino bost minutu lehenago. Meza Nagusiko kanpaiaren egungo jotzeak xarma jakin bat du, nahiz eta ziurrenik ez den tradizionala. Bi kanpai finkoekin jo liteke, modu mugatuan bada ere, nahiz eta beste hiru kanpai handietako bati mailu elektriko bat ere jar dakiokeen, motor birakariaz gain, horrela dei honen eta besteen aberastasuna handituz (hildakoenarena, adibidez). Igandeetako kanpaien deiak, gehienez, bi kanpai ertain izan beharko lirateke. Jaietarako, hiru kanpai handien deiak handituko lirateke, eta ospakizun solemneetarako, bi kanpai finkoak ere joko lirateke, sei kanpai birakarien eta bi kanpai finkoen deiak jai nagusietarako gordez: Pazkoa, Gabonak, Corpus Christi, Santiago eguna eta Ama Birjina. Hileta-kanpaien deiak egiteko, bi kanpai finkoak nahikoak dirudite. Hala ere, hiru kanpai handienek kanpoko mailu elektrikoak izango balituzte, heriotza-seinaleak aberatsagoak izango lirateke. Kasu honetan, kanpaiek ez lukete sekuentzialki jo behar, txandaka baizik, beti handienarekin amaituz. Horrela, hiru kanpai kulunkariek eta bi kanpai handienek mailu elektrikoak balituzte, heriotza-seinale posible bat izan liteke, txostenean erabilitako zenbakikuntzaren arabera, (5 - 9 - 10 - 7 - 11). Komenigarria izan liteke adieraztea, dei-hotsean erabiltzen diren hiru edo bi kolpeen bidez, baita lau kanpai txikiagoen bertsio bat izatea ere, ohiko dei-hotserako, eta bostak, handiena barne, komunitateko dei-hotsean bakarrik erabiliko lirateke, hau da, komunitate osoari eragiten dion hildakoarentzat.

  Emanaldiak Badirudi multzoak aldaketa gutxi izan dituela XIX. mendearen amaieran erloju-kanpaietarako eta XX. mendearen hasieran liturgia-kanpaietarako instalatu zenetik. Garai hartan, eginkizunak ondo banatuta zeuden, bi kanpai finko eta zazpi kanpai kulunkarirekin, baita hiru erloju-mekanismorako ere. 1992an, hautsitako kanpaia izan ezik, kanpai kulunkari guztiak biratu zitezkeen, mailu elektrikoak bi kanpai finkoetarako gordeta zeuden bitartean, eta erlojua kanpoko mailuekin jotzen zen grabitatearen bidez. Azken aldian, ziurrenik 2000. urtean kanpai kulunkaria berriz moldatzearekin batera, kanpai hau eta beste batzuk finkatu dira kontserbazio-enpresak ezarritako mugengatik. Kanpai berriak ezin du kulunkatu ere egin, gelaren sabaia jotzen duelako. Agian garai honetan, hainbat kanpai mailu elektriko kiribildu monofasikoak jarri zaizkie, PORTILLA ANAIEN ezaugarriak direnak, eta sistema osoa CLOCK-O-MATIC Apollo ordenagailu batekin hornitu da, erloju monumentala zaharkituta utziz. Programazioak kanpai multzo bakoitzaren eginkizuna nahastu du, eta 2005ean liturgia-kanpai batzuk orduko kanpaietarako erabili ziren, erloju-kanpaiek igandeko meza-seinaleetan parte hartzen zuten bitartean.

  Proposamenak Multzoaren zaharberritzeak kanpaien antolamendu berria, instalazioen zaharberritzea eta instrumentuaren jatorrizko diseinura itzultzea dakar. Hasteko, kanpaiak hiru mailatan antolatu behar dira, orain dauden bezala, beren tonuaren eta funtzioaren arabera:
  

  • Lehen maila: bi kanpai handienak, finkoak
    
  • Bigarren maila: sei kanpai kulunkariak
    
  • Hirugarren maila: hiru erloju-kanpaiak, helburu horretarako esklusiboki dedikatuak.
  
  

Fitxa-editorea LLOP i BAYO, Francesc

Eguneratu 30-08-2026

56 Argazkiak

Bibliografíak (Edozein eremuren arabera ordenatu dezakezu)

Kanpai fitxategiak osatu

Egungo kanpaiak

Erlojuak

Inventario general de relojes

Ordenagailuak

Inventario general de ordenadores

• Fitxa murriztua (PDF)
• BILBAO: Kanpaiak, kanpai joleak eta joaldiak
• Francesc LLOP i BAYO; Xavier MARTÍN Metodología de los inventarios de campanas (1998)

Fecha de construcción 1890

Arquitecto Severino ACHUCARRO

Descripción La torre, de aspecto neogótico, tiene una estructura interna de madera, en la cual se instalan las campanas por plantas. Tanto la primera como la segunda planta internas, que corresponden al cuerpo intermedio del inmueble, tienen láminas de madera inclinadas, al estilo de las torres francesas o alemanas, y que sirven para difundir el sonido en todas las direcciones.
Para marcar los diferentes niveles de la torre había suelos de tablas de madera, que actuaban seguramente como cajas de resonancia, y que han sido sustituidos, en las dos plantas inferiores, por una estructura de religa, que permite el paso de personas y es transparente para el sonido.
Una singular característica de esta torre es la existencia de vidrieras al menos en los tres primeros vanos de la escalera. La falta de luz trasera hace que solamente sean visibles por los escasos visitantes de la torre.

Protección Bien: Iglesia Catedral de Santiago
Comunidad Autónoma: C. A. País Vasco
Provincia: Vizcaya / Bizkaia
Municipio: Bilbao / Bilbo
Categoría: Monumento
Código: (R. I.) - 51 - 0001010 - 00000
Registro: (R. I.) REGISTRO BIC INMUEBLES: Código definitivo
Fecha de Declaración: 03-06-1931
Fecha Boletín Declaración: 04-06-1931
Fuente: Ministerio de Cultura (2005)

Estado anterior La torre se encontraba en un estado general de abandono, con una campana rota. Una espesa capa de suciedad cubría las campanas y las instalaciones, debido quizás a la contaminación industrial de Bilbao.

Estado actual El estado actual es de abandono total, de suciedad extrema, que cubre campanas e instalaciones, ahogando no solo las inscripciones y las decoraciones, sino y sobre todo, el sonido producido.
Incluso están rotas las escaleras de madera utilizadas para el mantenimiento de las campanas de la sala tercera. Estas escaleras llevaban un cable de acero de refuerzo, a lo largo de la madera, que no se ha roto, e impide utilizarlas con seguridad.

Acústica, afinación de las campanas Probablemente el conjunto se concibió con dos salas separadas, a lo largo de la estructura de planta cuadrada, donde estaban, en la parte inferior dos campanas de volteo (sala 1ª) y dos grandes campanas fijas en la parte superior. Esta disposición es contraria a las normas acústicas, ya que las dos campanas más graves debieran estar debajo, para expandir mejor sus sonidos que se extienden en todas direcciones, mientras que las más agudas, cuya sonoridad se desarrolla más en línea recta, debieran estar arriba.
En la sala tercera hay dos conjuntos diferentes de campanas, al menos en la concepción original. Arriba, fijas, sin badajo, y por tanto sin otra función, están las dos campanas de cuartos y la mayor, central, de las horas. Debajo, en el centro, sobre una debilitada estructura, se encuentra la mayor campana de volteo de la torre, mientras que en tres de las cuatro ventanas, a nivel del suelo, hay sendas campanas que en su día voltearon, y ahora una sola lo hace. También hubo una cuarta campana de volteo, ahora desaparecida, en el último vano. Así como la ubicación de las campanas del reloj, solas y en la parte más alta, es usual, la colocación de las campanas de volteo, especialmente las pequeñas, a la altura del suelo, es contraria a toda regla acústica, ya que gran parte de su sonido se desperdicia y distorsiona.
Por otra parte las dos salas inferiores de la torre tienen en sus ventanas, al modo francés, una especie de persianas de madera, orientadas unos 45º hacia abajo, de manera que el sonido se juntaría y saldría, por esas ventanas, hacia la calle. A pesar de ello, la mala ubicación de las diversas campanas, hace que el instrumento musical, considerando como tal la torre y su caja de resonancia, junto con las campanas, sus instalaciones y sus toques, no tenga apenas rendimiento sonoro.
Debería replantearse tanto una reubicación de las campanas como una vuelta a los usos originales, para recuperar la sonoridad original del instrumento, tan desvirtuada ahora.

Palomas y otras plagas La instalación de la torre, al estilo del gótico francés, supone la ubicación de las campanas en su interior. Esto posibilita la instalación de rejillas que impidan el acceso y el anidamiento de palomos y otras aves.
Por el contrario, la falta de esta protección pasiva motiva que en todas las salas los excrementos de las aves se unan a la suciedad que cubre las campanas, contribuyendo tanto a su destrucción corrosiva como a una más confusa difusión del sonido.

Toques tradicionales de campanas Las campanas estaban destinadas a usos diferentes según su ubicación. Para las señales ordinarias se utilizaban las dos campanas fijas, así como las campanas de volteo de la primera planta. En aquel momento podían voltear las dos campanas de la primera planta y las cinco de la tercera planta (una en cada ventanal y una mayor en el centro).
Las campanas de volteo de la tercera planta estaban reservadas para fiestas más solemnes, y las tres campanas del reloj (dos de cuartos y una central de horas, sonaban únicamente para tal fin.

Toques actuales de campanas En la actualidad los toques se realizan indistintamente con las campanas de la torre. Las tres campanas del reloj participan en los toques ordinarios y festivos, mientras que la nueva campana de la primera planta, ahora inmovilizada, toca los cuartos, y las horas una de las fijas, que participan también en los diversos toques festivos u ordinarios.

Toques propuestos de campanas La nueva ubicación de las campanas propuesta, significa retomar los toques tradicionales, aumentando su sonoridad y difusión. No obstante hay unos principios claros, que deben ser tenidos en cuenta, incluso si las campanas permaneciesen donde están (con todas las limitaciones acústicas y de conservación que esto supone):

• Las tres campanas del reloj deben limitarse a este fin, sin ninguna excepción. Debe valorarse si de noche es suficiente tocar nada más las horas o incluso dejar en silencio las campanas. También deben permanecer en silencio durante el Triduo Santo.
  
• La campana mayor fija debe dar las tres señales diarias (ángelus a las ocho de la mañana, mediodía y ocho de la noche). También se recomienda el uso del toque de ánimas, a las nueve de la noche, que podría realizarse con la campana mediana.

Actuaciones Da la impresión que el conjunto ha tenido pocos cambios desde su instalación a finales del XIX para las campanas del reloj y principios del XX para las litúrgicas. En aquel momento los papeles estaban bien repartidos, con dos campanas fijas y siete de volteo, así como con tres para el uso del reloj.
En 1992, con la excepción de la campana rota, todas las de volteo podían girar, mientras que los electromazos estaban reservados a las dos fijas, y el reloj tocaba mediante sus mazos externos por gravedad.
En tiempos recientes, probablemente coincidiendo con la refundición de la campana de volteo en 2000, se ha fijado ésta y otras por limitaciones de la empresa conservadora. Incluso, la nueva campana no podría voltear porque tropieza con el techo de la sala. Quizás en este momento se ha dotado a diversas campanas de electromazos de bobina monofásica, característicos de los HERMANOS PORTILLA y se ha dotado al conjunto de un ordenador Apollo de CLOCK-O-MATIC, dejando fuera de uso el reloj monumental.
En la programación se ha confundido el papel de cada conjunto de campanas, y en 2005 algunas de las litúrgicas se emplean para los toques de las horas, mientras que las del reloj participan en las señales de las misas de domingo.

Propuestas La restauración del conjunto pasa por una nueva ordenación de las campanas, una restauración de las instalaciones y un regreso a las concepciones originales del instrumento.
De partida, las campanas deben ordenarse en tres niveles, como ahora, según su nota y dedicación:

• Primera planta: las dos campanas mayores, fijas
  
• Segunda planta: las seis campanas de volteo
  
• Tercera planta: las tres campanas del reloj, dedicadas exclusivamente a este fin.
  

Editor LLOP i BAYO, Francesc

Fecha de edición 30-08-2026

56 fotos

Fichas completas de las campanas